Het onderzoekstraject

In het voorjaar van 2019 startten het Departement Omgeving en het Team Vlaams Bouwmeester een verkenningstraject op om na te gaan hoe ver steden en gemeenten in de praktijk staan met strategieën om goed gelegen wijken te transformeren, en huidige leemtes in het kenniskader rond verdichting in kaart te brengen. De projectoproep aan lokale besturen resulteerde in veertien aanmeldingen. Een multidisciplinair team bestaande uit Bovenbouw, Orientes, Michiel Dehaene en PwC Legal ging hiermee aan de slag en organiseerde in de zomer van 2019 drie workshops met lokale overheden en experten (o.a. juristen, projectontwikkelaars, sociologen).

Deze workshops focusten op:

1. een ruimtelijke verkenning en regierol van de lokale overheid
2. de financieel-economische context en juridische tools
3. participatie en draagvlak.

Uit dit traject kwamen drie inzichten naar boven: 

1. Mobilisatie en organisatie: er gaapt een kloof tussen de urgentie van herontwikkeling van wijken en concrete acties op het terrein, doordat lokale besturen er onvoldoende in slagen zich te mobiliseren en te organiseren rond de potentiële herontwikkeling; 
2. Juridisch-technisch kader: het overgrote deel van de nodige kennis en instrumenten bestaat reeds, maar de mogelijkheden zijn onvoldoende gekend; 
3. Financiering: voorfinanciering vormt een drempel, maar er zijn andere opties (bijv. PPS of rollend investeringsfonds). 

Regieteam

Na een oproep aan multidisciplinaire ontwerp- en onderzoeksteams stelden we in december 2020 Voorland, 51N4E, Tussengoed en UHasselt aan als regieteam, om ons te ondersteunen bij het onderzoeken, analyseren en begeleiden van de concrete projecten en het overkoepelende leertraject. 

Oproep aan lokale besturen

In het najaar van 2020 lanceerden we eveneens een oproep aan lokale besturen met concrete cases van goed gelegen 20ste-eeuwse woonwijken waar de generatiewissel zich laat voelen en waar een bijkomende woonopgave aan de orde is.

Samen met het regieteam selecteerden we zes verkavelingswijken waar de potentie voor transformatie onderzocht werd, en de te betrekken actoren, de in te zetten strategieën, instrumenten en aanpak in beeld werden gebracht.

De zes wijken

• wijk Kroonhove in Oostkamp
• wijk Groenpark in Roeselare
• wijkontwikkeling rond twee knooppunten in Wondelgem, Gent
• wijk Groeneweg in Ninove
• wijk Ravenstein in Tervuren
• wijk Betsveld in Landen

In een tweede fase (vanaf medio 2022) kregen drie van de zes wijken, waar we de meeste potentie voor transformatie zagen en die representatief zijn voor andere wijken in Vlaanderen, ook verdere ondersteuning én begeleiding op maat door een eigen multidisciplinair team. Deze wijken zijn Groenpark in Roeselare, Wondelgem in Gent en Ravenstein in Tervuren. 

Voor deze drie wijken werkten de teams, in samenwerking met de betrokken lokale besturen, een transformatiestrategie uit. Ze onderzochten welke instrumenten, financiële en juridische aanpak hiervoor nodig zijn; betrokken diverse actoren en formuleerden eventuele quick wins. Tijdens deze fase nam het regieteam de projectregie op van het overkoepelende traject. 

In een laatste fase maakten we een publicatie en een documentaire, en stelden we digitale kaarten ter beschikking waarmee je zelf aan de slag kan.  

Documentaire

De documentaire Heilige Huisjes? van Bertrand Lafontaine combineert archiefbeelden met beelden uit hedendaagse verkavelingswijken. De film toont ook de spanningen, de obstakels en de verbeeldingskracht die gepaard gaan met die zoektocht: van financiële haalbaarheid tot eigendomsstructuren, van draagvlak tot ontwerpkwaliteit. 

Digitale kaart

We maakten, in samenwerking met VITO, ook een kaart om een beter zicht te krijgen op de oppervlakte, de spreiding en het potentieel van verkavelingswijken in Vlaanderen, in het bijzonder de goed gelegen verkavelingswijken. Deze kaart en alle gekoppelde data, alsook het script, zijn digitaal beschikbaar via de Datavindplaats en Geopunt.

Publicatie en Verkavelingslexicon

Het boek Meer is mogelijk in de verkavelingswijk omvat, behalve de lessen uit de drie onderzochte wijken, ook een terugblik naar het begin van het onderzoek, naar de moeilijke opgave van ‘her-verkavelen’ in plaats van greenfields aansnijden, en eindigt met een aantal pistes voor hoe de Vlaamse overheid en lokale besturen samen kunnen werken aan een proactief beleid.  

Ten slotte ontwikkelde UHasselt het ‘Verkavelingslexicon’, een gesprekstool waarmee lokale besturen, bewoners en belangenorganisaties in gesprek kunnen over hun wijk. 

Op 17 november 2025 vond in Gent de studiedag ‘Verkavelingswijken in transformatie’ plaats. Lees het verslag van de studiedag, bekijk het videoverslag van de studiedag of herbekijk de presentaties