Zemst - Woonzorgcentrum Releghem

De architectuuropdracht voor een nieuw woonzorgcentrum voor 92 bewoners en voor de renovatie en uitbreiding van het historische gebouw tot een lokaal dienstencentrum, OCMW-diensten, het Huis van het Kind en een onthaalpunt voor inwoners van Zemst werd gegund aan NU architectuuratelier, met ELD architects, Sweco en PHG Studio als onderaannemers.

Dit project vormt de eerste uitvoeringsfase van het masterplan voor de site Relegem. Dat masterplan werd, na een oproep aan geïnteresseerden, opgemaakt door Plusoffice en RE-ST. NU Architectuuratelier bouwt voort op dit masterplan en neemt in de ontwerpvisie de positionering van de gebouwen langs een langgerekte parkstructuur over. 

Zo ontstaat een grote, groene open ruimte die de Hoogstraat met de Lindestraat verbindt en de site als één geheel laat functioneren. Het ‘verbindende landschap’ is opgevat vanuit ecologische ontwerpprincipes: de ingrepen verhogen de biodiversiteit, beperken de hittestress en integreren de waterhuishouding. Het historische karakter van de ommuurde tuin blijft behouden en de monumentale bomen worden maximaal gevrijwaard. Een ‘tuinkamer’ verbindt de verschillende functies rond het dienstencentrum. De ‘parkkamer’ biedt een landschapsbeleving met ruimere plekken en perspectieven, een buurtsportveldje en infiltratiezones.

Wonen staat centraal op de site; zorg is discreet aanwezig. Kleinschaligheid is cruciaal voor het welzijn van bewoners en personeel, waarbij tien bewoners per woongroep als een goede balans wordt beschouwd. In totaal worden acht woningen met tien kamers en twee woningen met acht kamers voorzien. Elke woning kan gekoppeld worden aan een aanpalende woning, zodat het zorgpersoneel efficiënt kan worden ingezet, ook tijdens het nachttoezicht. Ook de twee afzonderlijke gebouwen kunnen op elke verdieping met elkaar verbonden worden. De aanvullende functies bevinden zich op het gelijkvloers en de ondersteunende ruimtes in de kelder. Daarnaast is voorzien in de mogelijkheid om de woongebouwen via een ondergrondse tunnel te koppelen aan de keuken in het dienstencentrum.

De individuele kamer is de plek die bewoners zich eigen kunnen maken en waar ze zich in alle rust kunnen terugtrekken. De kamers zijn zo gedimensioneerd dat ze integraal toegankelijk zijn en een gepersonaliseerde inrichting mogelijk maken. Elke kamer beschikt over brede ramen en maximaal zicht op de buitenruimte. Bijna elke kamer geeft bovendien toegang tot een terras of, op het gelijkvloers, rechtstreeks tot de tuin.

De kamers sluiten aan op gemeenschappelijke ruimtes die het contact met het zorgpersoneel ondersteunen. Die geborgen omgeving laat bewoners toe om autonoom, volgens hun eigen ritme en voorkeur, aan activiteiten deel te nemen of er op afstand van te genieten. Ook koken kan binnen de woongroep een bijzondere plaats krijgen. Samen koken stimuleert het groepsgevoel, biedt bewoners de kans om actief bij te dragen en versterkt de huiselijkheid binnen de woongroep.

Het wonen wordt zoveel mogelijk op het gelijkvloers georganiseerd om de relatie met de buitenruimte te maximaliseren. Elke woongroep heeft een voordeur naar een wintertuin die bewoners, bezoekers, personeel en de verschillende woongroepen met elkaar verbindt en beweging stimuleert. Zo ontstaat een overgangsruimte tussen de woongroep en de buitenruimte, met een directe connectie naar het park, de bistro en de aanwezige voorzieningen. In deze wintertuin bevinden zich ook de brievenbussen. Voor de uitvoering werden dezelfde materialen gebruikt als voor de terrassen.

De bistro vormt het hart van de site. De bistro vormt de schakel tussen het wonen, de wijk, het lokaal dienstencentrum (LDC), functies zoals de kapper en wellness, en het buurtpark. De bistro bevindt zich in een rijkelijk groene setting waar bezoekers kunnen eten en drinken, gezellig tafelen, kaarten of plaatsnemen aan de centrale bar. Vanuit de bistro is er toegang tot de verschillende ruimtes van het LDC, een deels overdekt terras en de parkzone.

Het lokaal dienstencentrum is een breed toegankelijke ontmoetingsplek voor alle leeftijden. De wisselwerking tussen de OCMW-diensten, het lokaal dienstencentrum, de bistro en het buurtpark is daarbij essentieel. Het onthaal is, net als de andere activiteiten, op een laagdrempelige en informele manier gekoppeld aan de bistro. Op het gelijkvloers bevinden zich twee koppelbare ruimtes voor respectievelijk 150 en 50 personen. Op de eerste verdieping is een bijkomende ruimte voor 20 personen voorzien, die rechtstreeks toegankelijk is.

In het bestaande gebouw worden daarnaast ook de centrale keuken en de administratie ondergebracht. De keuken is ontworpen om, waar nodig of gewenst, zowel de bistro als de woongroepen te ondersteunen. Daarbij wordt gestreefd naar uitwisseling en contact tussen het keukenpersoneel en de bewoners. De administratie krijgt een plaats achter de representatieve historische gevels aan de Hoogstraat. Die worden voorzien van een bescheiden luifel en een communicatieve, uitnodigende horizontale plint die uitkijkt over het buurtpark en aansluit op het onthaalpleintje richting het dorpscentrum.

Het OCMW Zemst is op zoek naar een ontwerper voor een nieuw woonzorgcentrum met 92 woningen en de renovatie van het bestaande historische pand tot een multifunctioneel gebouw met een lokaal dienstencentrum, diensten van het OCMW, het huis van het kind en een onthaalfunctie voor de bewoners van de gemeente. Deze realisaties vormen de eerste fase van de uitwerking van het opgemaakte masterplan. De opdrachtgever voorziet een budget van 19.500.000 euro (excl. btw en erelonen) voor de nieuwbouw, de verbouwing en de omgevingsaanleg.

Op een site van 3,7 ha in het centrum van de gemeente, tussen de Hoogstraat en de Lindestraat, baat het OCMW Zemst het woonzorgcentrum (WZC) Releghem uit, waar 92 ouderen gehuisvest zijn. Aansluitend op het WZC is het OCMW via De Meerpaal ook de beheersinstantie van een groep van 51 assistentiewoningen. Op de site, die helemaal eigendom is van het OCMW, bevinden zich ook het huis van het kind, een strijkwinkel en zeven noodwoningen, waarvan er drie bewoond zijn. Vooraan op de site staat het historische gesticht/rusthuis, dat in 1893 in gebruik werd genomen, al enkele jaren leeg. Het WZC Releghem is dertig jaar in gebruik en beantwoordt niet meer aan de huidige visie en toekomstige noden rond ouderenzorg.  

Masterplan 

Het OCMW-bestuur heeft daarom een masterplan voor de hele site laten opmaken dat gefaseerd ontwikkeld zal worden.  

Het is de ambitie van het bestuur om van de site een welzijnssite te maken midden in een levendige buurt. Aansluitend op de woonomgeving met vooral gezinswoningen willen we een plek creëren met een publieke open ruimte en woongelegenheden voor ouderen, voor mensen met een beperking en voor kwetsbare doelgroepen. Ook gemeenschapsfuncties zoals een lokaal dienstencentrum, een kinderdagverblijf, het huis van het kind en diensten van het OCMW moeten hier een plaats kunnen vinden, zodat de site een knooppunt wordt voor alle inwoners van de gemeente. 

Het masterplan schetst het ruimtelijk kader waarbinnen verschillende architectuuropdrachten zullen uitgewerkt worden.  

Deze Open Oproep betreft de volledige studieopdracht voor de realisatie van de eerste fase van het masterplan die bestaat uit: 

1. de realisatie van een nieuw WZC;
2. de herbestemming en uitbreiding van een bestaand gebouw met erfgoedwaarde;
3. de aanleg van de open(bare) ruimte van fase 1. 

Wonen voor ouderen 

Heel concreet staat bij de realisatie van een zorgzame woonomgeving elk individu in relatie tot de andere (buurt)bewoners: in eerste instantie de eigen gezinsleden en ruimer de familie, vrienden en buren. Een zorgzame buurt creëert een context waarbinnen elk individu in staat is verantwoordelijkheid tegenover de anderen op te nemen, zonder dat dit dwingend wordt. 

Uitgangspunt van het masterplan is dat in een zorgzame buurt iedereen kan wonen, van jong tot oud, met of zonder een mentale en/of fysieke beperking, gedurende de hele levensloop, en dit telkens in de meest geschikte woning en in samenwerking met lokale zorgorganisaties.  

 Welzijnsfuncties 

Het leegstaand gebouw van 1893 in de Hoogstraat is niet als monument beschermd maar heeft een belangrijke erfgoedwaarde. Dit gebouw wordt herbestemd voor een aantal diensten van het OCMW die nu in het gemeentehuis gehuisvest zijn, een lokaal dienstencentrum, het huis van het kind en een laagdrempelig onthaal. Door zijn prominente plek in de gemeente en op de site kan het gebouw een zeer toegankelijk knooppunt worden voor al wie in Zemst ondersteuning zoekt. 

Open ruimte 

De open ruimte, die voor een groot deel publiek toegankelijk zal zijn, vormt de drager en verbinding van de verschillende programmaonderdelen. Ze heeft ook een verbindende functie tussen de generaties. Het behoud van waardevolle groenstructuren, de aansluiting op trage wegen, de toegankelijkheid voor voegangers, fietsers, auto’s en via openbaar vervoer en de klimaatrobustheid zijn hierbij belangrijke aandachtspunten.