Sint-Niklaas - Grote Markt

De vernieuwde Grote Markt van Sint-Niklaas werd officieel ingehuldigd op 26 april 2026. Het ontwerpteam Artgineering-LAMA-SWECO-Daniel Ost transformeert een stenig en kil hitte-eiland tot een klimaatrobuuste, groene en mensvriendelijke ontmoetingsplek.

De vernieuwing van de Grote Markt in Sint-Niklaas vertrekt vanuit een duidelijke ambitie: van een verharde, functionele ruimte een levendig, groen en toekomstgericht stadsplein maken. Het ontwerp combineert klimaatadaptatie, toegankelijkheid, multifunctioneel gebruik, duurzaam waterbeheer, circulariteit en verblijfskwaliteit in één samenhangend geheel.

Een klimaatbestendig plein maken was hier een zeer belangrijke ambitie. Door meer dan een hectare te ontharden en te beplanten wordt het stedelijk hitte-eilandeffect sterk verminderd. De aanplant van 120 nieuwe, volwassen bomen zorgt voor schaduwrijke plekken en koelt de omgeving actief af. Ook water krijgt een zichtbare en functionele rol in het ontwerp: waterpartijen en een ondergronds bufferbekken helpen regenwater lokaal op te vangen en te gebruiken. De Grote Markt wordt zo niet alleen aangenamer op warme dagen, maar ook beter voorbereid op hevige regenbuien. De impact van die vergroening wordt bovendien nauwgezet opgevolgd. In samenwerking met de Universiteit Gent zijn op en rond de markt vier weerstations geplaatst die onder meer temperatuur, luchtvochtigheid en zonnestraling meten. Daardoor wordt het plein ook een leerplek: de verzamelde gegevens tonen hoe vergroening concreet kan bijdragen aan hittebestrijding in de stad.

Door een slim circulatieplan vermindert het doorgaand verkeer door het centrum, waardoor het verkeer wordt beperkt en er meer ruimte ontstaat voor fietsers en voetgangers, en winkeliers en horeca de pleinrand kunnen activeren.  Het autoluw karakter gaat samen met een betere toegankelijkheid. Door doorgaand verkeer te weren, krijgt de voetganger opnieuw een centrale plaats in een rustige en veilige omgeving.

Tegelijk blijft de Grote Markt een multifunctioneel stadsplein. De vergroening en de nieuwe verblijfsruimtes staan het dagelijkse en tijdelijke gebruik niet in de weg. Het plein kan nog altijd plaats bieden aan de wekelijkse markt, grote evenementen en stedelijke activiteiten. De open ruimte wordt dus niet opgegeven, maar slimmer ingericht zodat ze verschillende functies kan opnemen.

Circulariteit vormde een duidelijk uitgangspunt in het ontwerp. In plaats van alle bestaande materialen af te voeren, werd sterk ingezet op hergebruik. Meer dan 60% van de oude kleiklinkers werd opnieuw verwerkt in de pleinbestrating. Ook andere onderdelen, zoals hardhouten planken, infrastructurele elementen en bushaltes, kregen waar mogelijk een nieuwe bestemming. Zo wordt de milieu-impact van de heraanleg beperkt en behoudt het plein tegelijk een tastbare link met zijn verleden.

Tot slot is met dit ontwerp vooral een kwalitatieve verblijfsruimte gecreëerd. De vroegere kille vlakte werd omgevormd tot een groene ontmoetingsplek met schaduw, rustzones, spelelementen en ruimte voor ontmoeting. Bewoners en bezoekers krijgen er een plek waar ze kunnen wandelen, zitten, spelen, afspreken of gewoon even vertragen. De vernieuwde Grote Markt wordt zo meer dan een plein: een klimaatrobuuste, toegankelijke en levendige publieke verblijfsruimte in het hart van Sint-Niklaas.

De tijdelijke vereniging Artgineering-Lama-Sweco (ALS_O) doopt de Grote Markt van Sint-Niklaas om tot ‘Groene Markt’. De ontwerpers vertrekken vanuit een langetermijnvisie voor het grootste publieke plein van Vlaanderen. Duurzame mobiliteit, economie, ontmoeten, omgaan met de klimaatverandering en de ontharding van meer dan één hectare vormen de uitgangspunten.

Substantieel vergroenen is cruciaal opdat de vier hectare stedelijke ruimte niet alleen plein, maar ook park en tuin zouden worden, zonder het intensieve gebruik als podium voor de donderdagmarkt, de Vredesfeesten en andere evenementen in het gedrang te brengen.
Een groene rand met een variatie aan bomen maakt een intense wisselwerking tussen de activiteiten in de rand en het centrale open veld mogelijk. Om meer en aangename verblijfzones te creëren in deze pleinrand, worden ook groenperken voorzien van bloementuinen met zitgelegenheden. Zelfs in het centrale gedeelte komen grasvelden.

In het mobiliteits- en wijkcirculatieplan formuleert het stadsbestuur de doelstelling om het doorgaand verkeer door het centrum te verminderen. Het verkeer wordt beperkt door in te zetten op bestemmingsverkeer. Hierdoor ontstaat meer ruimte voor fietsers en voetgangers, en winkeliers kunnen de pleinrand activeren. De Grote Markt wordt daardoor opnieuw geïntegreerd in het stedelijk weefsel, als ontmoetings- en verblijfsplek.

De centrale open ruimte blijft het podium van de binnenstad. Tussen de talloze evenementen door is hier plaats om samen te komen, te voetballen, te barbecueën of te picknicken. Tussen de bomenrand en het noordoostelijke deel van het centrale plein liggen waterpartijen die de belevingswaarde, in het bijzonder voor kinderen, aanzienlijk vergroten. Ze dienen ook voor piekberging, koeling en waterfiltering, en werken zo als klimaatregulator voor de binnenstad.
In de zuidoostelijke hoek van het plein, ter hoogte van de Parklaan, zakt het grasveld tot aan het vloerniveau van de ondergrondse parking. Het is de eerste aanzet van een transformatie van de ondergrondse parking naar een duurzamere invulling met een toegankelijke ondergrondse fietsenstalling. De parking wordt plaatselijk opengewerkt waardoor er veel daglicht kan invallen, met mogelijkheden voor nieuwe gebruiksvormen zoals een koffiebar of fietsherstelplaats, gecombineerd met een overdekte fietsenstalling.

De Grote Markt is van oudsher de centrale (markt)plaats en het visitekaartje van Sint-Niklaas. In 2005 werd de Grote Markt volledig vernieuwd, met de aanleg van een ondergrondse open parkeerstraat en de inrichting van het plein als ontmoetings-, evenementen- en belevingsruimte in het hart van de stad. Zo wordt de Grote Markt jaarlijks een unieke opstijgplek voor ballonnen tijdens de Vredefeesten. Er is ook de wekelijkse marktdag.

Toch is de belevingswaarde verre van optimaal. De verschillende verkeersmodi (voetganger, fiets, bus en personenwagen)  hebben langs de randen van de Grote Markt elk hun eigen ruimte. Dit maakt dat de verkeersinfrastructuur overheerst, wat resulteert in een grote verharde oppervlakte met weinig belevingswaarde.

In 2014 werd in het masterplan publieke ruimte een visie op het publiek domein van de kernstad (‘Marktstad’) uitgewerkt. Hierin wordt gestreefd naar een samenhangende, aangename verblijfsplek in het stedelijk weefsel door het voorzien van een continue vloer. De Grote Markt wordt gezien als het centrale hart (als ‘moeder van de pleinen’) en uitgebreid tot aan het Onze-Lieve-Vrouwplein en de omliggende randen (van gevel tot gevel), zodat het plein in een grotere context is verankerd.

In het kader van het wijkcirculatieplan wenst de stad het centrum autoluw te maken door de (gefaseerde) invoering van een lussensysteem. Wijken worden voor gemotoriseerd verkeer enkel bereikbaar via een wijkontsluitingslus. Het (doorgaand) verkeer wordt hierdoor omgeleid naar de rondweg. Voor de zachte modi wordt een maximale doorwaadbaarheid voorzien. Samen met een integraal fietsbeleid (met onder meer grootschalige stallingen in het stadshart) is het bewerkstelligen van een modal shift een primaire doelstelling.

De visie van het masterplan publieke ruimte en de ambitie van het wijkcirculatieplan creëren een momentum om de Grote Markt opnieuw de centrale verblijfs- en ontmoetingsplaats van de stadskern te laten zijn voor gebruikers van alle leeftijden en biedt opportuniteiten om ruimtelijke kwaliteit in de openbare ruimte te realiseren. De stad moet met andere woorden een stad voor mensen worden eerder dan een stad voor de wagen.

Deze doelstelling trachten we onder meer te realiseren door een ingreep in het stadshart, met name de herinrichting van de randzone en het plein van de Grote Markt. In concreto bestaat de opdracht uit:

• de herinrichting van de bovengrond tussen Stationsstraat en Parkstraat met de realisatie van een autoluwe zone;
• de herinrichting van de bovengrond tussen Onze-Lieve-Vrouwstraat en Hendrik Heymanplein met de realisatie van een autoluwe zone;
• de heraanleg van het kruispunt van Het Woord (met als aandachtspunt de toegankelijkheid van het Hendrik Heymanplein);
• de inrichting van een bijkomende (fietstoegankelijke) in- en uitrit voor de parking van de Grote Markt aan de noordzijde.
• het nadenken over de functies op het marktplein en de wijze waarop de ontharding en de vergroening van het plein kan verwezenlijkt worden.

De verminderde verkeersintensiteit biedt ook de mogelijkheid om de verharding rond het Onze-Lieve-Vrouwplein terug te dringen en ook daar meer kwaliteit in de openbare ruimte te brengen.  De opdracht heeft dan ook minimaal betrekking op het gebied, afgebakend door de randen van de Grote Markt, de Parkstraat, de Onze-Lieve-Vrouwstraat en het Onze-Lieve-Vrouwplein. De ruimte voor het stadhuis verdient binnen dit kader, en in het vooruitzicht van de realisatie van de nieuwe stadswinkel, eveneens een opwaardering.

Met deze opdracht wensen we in te zetten op nieuwe uitdagingen zoals ontharding en vergroening, waterhuishouding, ontmoeting en spel en het verbeteren van de luchtkwaliteit. In het kader van een rioleringsproject wordt de ondergrond vernieuwd vanaf het stadhuis tot aan het Onze-Lieve-Vrouwplein. Tevens moet nagedacht worden over circulariteit in het ontwerp. Kan er nagedacht worden over het breder programmeren van de parking in de toekomst en is er een mogelijkheid van hergebruik van materiaal?

evens dient binnen de opdracht aandacht te zijn voor de implicaties voor het weren van doorgaand verkeer langsheen de Grote Markt. Specifieke aandacht moet uitgaan naar de plaats van openbaar vervoer langsheen de Grote Markt.

Aan de opdracht dient een breed participatietraject te worden gekoppeld. We denken aan het betrekken van primaire stakeholders zoals aanbieders van openbaar vervoer, de hulpdiensten en de parkeeruitbater op de Grote Markt, en andere belangrijke stakeholders zoals de horeca, scholen, erfgoeddiensten, de jeugd, de fietsersbond, stadsbewoners, winkeliers, bezoekers (waaronder toeristen) en gebruikers van het marktplein (zoals ballonvaarders).

Via de Open Oproep procedure van de Vlaamse Bouwmeester zoekt de stad Sint-Niklaas een getalenteerd ontwerpteam voor de herinrichting van deze belangrijke publieke ruimte. Om het ontwerp goed te integreren in het ruimtelijk weefsel moet de ontwerper eveneens uitspraken doen over een ruimer studiegebied en de relatie van de Grote Markt met zijn omgeving. Voor deze opdracht is een multidisciplinair ontwerpteam vereist, met capaciteiten op het vlak van stedenbouw, mobiliteit, landschap, publieke ruimte, architectuur en participatieprocessen.

Selectiecriteria

1. de algemene ontwerpmatige deskundigheid met betrekking tot de projectopdracht
2. de vakbekwaamheid
3. de relevante ervaring

Gunningscriteria

1. de kwaliteit van de concept- en visievorming en het ontwerpend onderzoek in het licht van de ambities en verwachtingen van de publieke opdrachtgever:
   1.1 in een ruim maatschappelijk kader
   1.2 meer functioneel toegepast op de praktische eisen van de gebruiker
2. de procesgerichtheid, realisatietermijn, aanpak, fasering
3. de aanpak van duurzaamheid
4. raming van de projectkost en de kostenbeheersing