Hasselt - Begijnhof

Ontwerpteam: Bovenbouw Architecten, David Kohn Architects, Landinzicht, Beeck Hermans, Arcade, Bollinger+Grohmann, Triconsult, Ingenieursbureau France, M-gineers

Wat ooit een introverte woonomgeving voor religieuze vrouwen was, is vandaag een actieve stadsruimte waar onderwijs, erfgoed, kunst en het gemeenschapsleven samenkomen. Deze unieke combinatie maakt van het Begijnhof een inspirerende groene oase in het hart van Hasselt. 

De omsloten erfgoedsite van 6800m² bestaat uit een poortgebouw en dertien aaneengesloten begijnhofhuisjes met voortuin. De woningen zijn geschikt rond een binnentuin waarin zich centraal de ruïne van de Sint-Catharinakerk bevindt, het resultaat van een oorlogsbombardement in 1944. 

Herwaardering door reorganisatie was van bij aanvang het uitgangspunt van de ontwerpers. Dit vertaalt zich in een doordachte omgang met de beschikbare oppervlakte en het programma. De masterstudenten architectuur en interieurarchitectuur van de UHasselt zullen ontwerpen en les krijgen in de begijnhofhuisjes waar ook ruimte is voorzien voor een aula, tentoonstellingen en vier tijdelijke residenties. De restauratie van de huisjes verzoent op een verrassende manier een zorgzame erfgoedaanpak met een inventieve ontwerpattitude. Schouwen worden doorgangen, deuren verdwijnen in de wanden en oude en nieuwe materialen lopen naadloos in elkaar over. De manier waarop daglicht wordt binnengebracht in de zolder en de integratie van het meubilair op maat getuigen van een grote aandacht voor detaillering. Het interieur ademt huiselijkheid en de residenties bevatten een gradatie van collectief naar privaat, wat de sobere ingesteldheid van de begijnen mooi weerspiegelt.  

De binnentuin is getransformeerd tot een sfeervolle parkruimte die soepel aansluit bij de buitenruimte van het aangrenzende kunstencentrum Z33. Het oorspronkelijke groen is verrijkt met beplanting die elk seizoen voor bloei, kleur of geur zorgt. Subtiele aanpassingen in de straatgevels, zoals de diffuse lichtgaten aan de zijde van de Witte Nonnenstraat en de ronde doorgang, verhogen de zichtbaarheid en heten de passanten welkom om te onthaasten of samen te komen. Tussen de eeuwenoude muren van de kerkruïne maakt een spiegelvijver de contouren van de verdwenen kerk weer zichtbaar. De subtiel geïntegreerde zitbanken bieden aanleiding voor verpozing. De ondiepe vijver creëert dan weer ruimte voor reflectie - letterlijk en figuurlijk, spel of verkoeling in de zomer. Evengoed kan de vijver leeglopen en gebruikt worden voor openluchtactiviteiten. Naast het poortgebouw neemt een nieuwe belvedère de plaats in van de ooit precies even hoge kerktoren. De footprint is beperkt, maar de toren geeft het begijnhof herkenbaarheid in de stad en laat bezoekers de stad ontdekken vanop dertig meter hoogte.  

Lees het artikel van Florian Heilmeyer „Architekturfakultät im Beginenhof, Umbau von Bovenbouw und David Kohn Architects in Hasselt” in BauNetz

Lees het artikel

Project binnen het erfgoedbesluit, lees de belangrijke opmerking onderaan.

De Begijnhofsite te Hasselt heeft een belangrijke erfgoedwaarde. Het huidige (derde) begijnhof werd tussen 1707 en 1783 gebouwd op de linkeroever van de Demer. De dertien begijnhofwoningen in Maaslandse renaissancestijl met hun voortuintjes, tuinmuren en kalkstenen poortjes, het poortgebouw uit 1780-1783 en de tuin werden beschermd op 20 februari 1939.  Op het binnenplein staat vandaag de ruïne van de imposante begijnhofkerk, die daar in 1753-1754 opgetrokken werd, maar in de nacht van 11 op 12 mei 1944 in puin gelegd werd tijdens een Amerikaans bombardement.

De verdwenen begijnhofkerk was buiten de stadsgrenzen zichtbaar en beheerste prominent de Hasseltse skyline. Ook binnen dit pleinbegijnhof was het kerkgebouw een imposante aanwezigheid, want de kerk en de twee vleugels begijnhofwoningen lagen slechts 10 meter van elkaar verwijderd. Door opeenvolgende aankopen tussen 1938 en 1948 werd de provincie Limburg eigenares van de historische site. Na WO II werden de gebouwen verbouwd en bestemd als provinciale bibliotheek. In 1958 werd een nieuwe gebouwenvleugel opgetrokken. Sedert de jaren 1980 fungeerde het begijnhof als museum voor hedendaagse beeldende kunst en tot vandaag als centrum voor actuele kunst en media onder de benaming Z33.

Nu kunstencentrum Z33 een nieuw onderkomen heeft in de Bonnefantenstraat, kan het historische erfgoed uit de schaduw treden en de site worden gevaloriseerd. Provincie Limburg en Stad Hasselt zetten een partnerschap op om de toekomst van de site te borgen en deze een nieuw elan te geven. De begijnhofsite bekleedt immers een unieke plaats in het stedelijk weefsel en moet na zijn restauratie, herbestemming en herwaardering beter ontsloten zijn.  Een open visie op ruimtelijke verbindingen met de omgeving, het optillen van de groenfunctie van de tuin tot openbaar park en een kwaliteitsvolle en breed gedragen invulling van de gebouwen moeten de begijnhofsite opnieuw prominent op de kaart zetten, zodat deze een belevingsplek wordt waar verschillende functies (kunst, studie, creatie, rust…) samenkomen en waar meerdere doelgroepen (de Hasselaar, studenten, kunstenaars, professoren, onderzoekers, toeristen, passanten…) elkaar ontmoeten.

Er wordt ook gevraagd naar een visie op de omgang met de kerkruïne in overeenstemming met het historisch belang voor de plek. Ze dient te worden ontsloten en kan zowel materieel als immaterieel worden opgewaardeerd. Op die manier moet een centrale plekontstaan die een belangrijke rol zal spelen in de beleving van de begijnhofsite en zijn geschiedenis. De begijnhoftuin moet de groene long van Hasselt worden.

Voor een betere integratie van de site in het stedelijk weefsel wordt gedacht aan een aantal bijkomend te realiseren doorsteken naar de Witte Nonnenstraat en de Bonnefantenstraat. De parktuin met de kerkruïne als centrale ontmoetingsplaats kan zo een aanzet zijn voor een ruimere groenstructuur binnen de Groene Boulevard en zal het begijnhof verbinden met andere pleinen en binnengebieden in het stadscentrum. Tevens vragen we om te onderzoeken of en hoe het water van de Demer voor de site en de stad als bijkomende troef kan fungeren.

Het renoveren van de begijnhofhuizen en het geven van een zinvolle invulling met respect voor de erfgoedwaarde zal bij voorkeur gebeuren in samenwerking met de Universiteit Hasselt. Samen met de Afdeling Architectuur willen we in deze centraal gelegen huizen een creatief lab huisvesten met de nodige ruimtes om te ontwerpen, te ontwikkelen, te creëren en tentoon te stellen. Ook het poortgebouw, dat restauratie behoeft, kan via een nieuwe (publieke) functie de erfgoedwaarde tot leven brengen.

Het potentieel van de site als hefboom voor de toeristische beleving is groot, zeker in samenhang met andere troeven: Hasselt als ‘Hasselt heeft het’ en culturele en toeristische trekpleisters als het Jenevermuseum, de Provinciale Bibliotheek en kunstencentrum Z33.

Project binnen het Onroerenderfgoedbesluit

Lokale besturen die een beschermd monument wensen te restaureren en hiervoor een erfgoedpremie Bijzondere Procedure van meer dan 50% of een onderzoekspremie aanvragen bij de Vlaamse Overheid moeten voldoen aan het Besluit van de Vlaamse Regering betreffende de uitvoering van het Onroerenderfgoedbesluit van 12 juli 2013.De projecten in Open Oproep die de restauratie van een beschermd monument inhouden, moeten dan ook de bepalingen volgen van deze regelgeving. Dit betekent dat voor deze projecten een ontwerper aangesteld wordt volgens een aangepaste procedure van de Open Oproep.

Concreet betekent dit in de eerste plaats dat bij de selectie van kandidaten gebruik gemaakt wordt van volgende selectiecriteria:

a)     de relevante studie en beroepskwalificaties;

b)     de algemene deskundigheid met betrekking tot de specifieke projectopdracht;

c)      een vermelding van het gedeelte van de opdracht dat de ontwerper of uitvoerder minstens in eigen beheer zal uitvoeren;

De ontwerpopdracht voor de opmaak van beheersplannen, de voorafgaande onderzoeken, en de beheersmaatregelen, werkzaamheden of diensten aan beschermde goederen en erfgoedlandschappen wordt minstens gegund op basis van de volgende gunningscriteria:

1)     conceptnota met omschrijving van de aanpak en de methodologie van de opdracht;

2)     de aanpak inzake duurzaamheid;

3)     de vermelding van welke diensten voor welk ereloon geleverd zullen worden;

4)     als dat van toepassing is: de visie op de werfopvolging

Er bestaat een mogelijkheid om bijkomende criteria toe te voegen maar deze mogen enkel aanvullend zijn en kunnen in geen enkel geval primeren boven de eerder vermelde criteria. Dit betekent dat de hiervoor opgesomde criteria steeds zwaarder zullen doorwegen dan toegevoegde criteria en bijgevolg steeds de eerste drie gunningscriteria van het bestek moeten uitmaken.

Opgelet: Kandidaat inschrijvers moeten in hun portfolio hun deskundigheid voor dit bijzondere erfgoedproject aantonen aan de hand van minstens de  elementen uit artikel 11.5.2 van het  Onroerenderfgoedbesluit van 16 mei 2014 met betrekking tot kwaliteit.