Lerende Netwerken 2025

In de werking van de Academische Werkplaats De-Institutionalisering (AWDI) hebben mensenrechtenkaders en het Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap (VRPH) steeds een centrale plaats ingenomen, met een focus op zowel autonomie en (bewegings)vrijheid als op de situaties van burgers die hun rechten niet zelf of expliciet kunnen claimen. Het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH) neemt het Verdrag als leidraad bij het uittekenen van nieuw beleid. Lees het reflectiedocument van VAPH

In het Verdrag en de hiervan afgeleide documenten wordt de-institutionalisering naar voor geschoven als een belangrijke uitdaging. De monitoring van zowel het Verdrag als de de-institutionalisering vergt hierbij specifieke aandacht.

De-institutionalisering wordt hierbij begrepen als het transformeren van repressieve logica’s en regimes. Het streven naar zorg en ondersteuning die mensenrechten en autonomie respecteert, die keuzevrijheid garandeert en die mensen met een handicap de kans geeft om volwaardig deel te nemen aan de samenleving staat hierbij centraal. Geïnstitutionaliseerde logica’s en regimes hebben immers een fundamentele impact op de mensenrechten en de waardigheid van personen met een handicap, in welke leef- of woonomgeving dan ook.  

De centrale ambitie in de AWDI is om de-institutionalisering als sociaalruimtelijke transformatie te realiseren voor elke burger met een handicap – op welke plek hij of zij ook woont – om zo de bescherming van mensenrechten waar te maken en te radicaliseren. De monitoring van de-institutionalisering als transformatie plaatst ons evenwel voor uitdagingen. 

De monitoring van de transformatie van logica’s en regimes vraagt immers om een aanvulling op de bestaande – meer klassieke – invulling van opvolging en controle. Deze laatste behelst meestal een (louter) kwantitatieve of logistieke opvolging en bevragingen via ‘checklists’.  

Monitoring van de-institutionalisering als transformatie appelleert aan een invulling die recht doet aan de mensenrechten als een reflectief toetsings- en referentiekader en als levende rechten: een kader dat geïnstitutionaliseerde logica’s kritisch bevraagt en ontmantelt, en zo autonomie en keuzevrijheid radicaliseert.  

In 2025 werd hiertoe vanuit de AWDI een eerste (proef)traject opgezet om via lerende netwerken invulling te geven aan deze monitoring. Tijdens de bijeenkomsten stonden mensenrechten en de-institutionalisering centraal, en elke bijeenkomst werd ingeleid met presentaties van de (geleefde) onderzoeksinzichten rond een centraal thema.  

Het thema van de bijeenkomsten was veiligheid, met als centrale vraag: hoe kunnen we veiligheid waarmaken en hierbij mensenrechten, autonomie en bewegingsvrijheid respecteren en realiseren? Recente inzichten rond de invulling van veiligheid  werden toegelicht en besproken.  

Zo leverde het onderzoeksrapport ‘Veilige Trajecten. Naar een alternatieve invulling van veiligheid?’ stof voor debat en uitwisseling. In dit onderzoek werd nagegaan wat een alternatieve invulling van veiligheid voor jongeren in een situatie van (expliciete) verontrusting kan zijn, en hoe men zou kunnen evolueren van opgelegde naar gedragen doelen en van een extern bepaalde naar een gezamenlijke invulling van veiligheid.  

In 2025 werden vijf bijeenkomsten georganiseerd waarvoor (midden)kader en bestuur gericht uitgenodigd werden, als sturende krachten bij (her)ontwikkeling en transformatie. Diverse stakeholders uit het brede werkveld werden zo betrokken, met inbegrip van organisaties die innovatief aan de slag (proberen te) gaan met en binnen hun organisaties en hierbij ook zoeken naar een nieuwe invulling van veiligheid en beveiliging. 

Ook de voorzitters van de Collectieve Overlegorganen binnen de verschillende VAPH-gesubsidieerde organisaties werden uitgenodigd. De invulling van veiligheid is immers ook een expliciet thema voor (de vertegenwoordiging van) mensen in een collectieve zorgvorm en de impact van de logica’s en regimes die hier rond gehanteerd worden, kan sterk bepalend zijn. 

De vijf focusgroepen werden provinciaal georganiseerd en kwamen samen op de volgende momenten: 

• Provincie West-Vlaanderen: 12/05/2025
• Provincie Antwerpen: 13/05/2025
• Provincie Oost-Vlaanderen: 26/05/2025
• Provincie Limburg: 10/06/2025
• Provincie Vlaams-Brabant: 17/09/2025 

Om en bij de 50 deelnemers namen deel aan de bijeenkomsten van de lerende netwerken, met deelnemers uit diverse organisaties uit de werkvelden van het VAPH, het Agentschap Opgroeien, intersectorale netwerkorganisaties, … evenals vanuit Collectief Overleg. 

De bijeenkomsten werden telkens ingeleid en geduid vanuit de-institutionalisering als transformatie van logica’s en regimes. In de aansluitende reflectie en uitwisseling stonden drie vragen centraal: 

• waar is er een beweging naar transformatie?  
• waar worden geïnstitutionaliseerde logica’s en regimes ontmanteld?  
• wat is nodig om tot transformatie te komen?  

Tijdens de bijeenkomsten werd het thema ‘veiligheid’ steeds vanuit een brede scope benaderd: in de dagelijkse werking en samenwerking, in situaties van verontrusting of bij de ondersteuning van mensen in een medisch erg precaire situatie. Centraal stond steeds de zoektocht naar hoe zich te verhouden tot een geïnstitutionaliseerde, geïnstrumentaliseerde of repressieve invulling van veiligheid, en hoe te komen tot een gedeelde en gezamenlijke invulling.  

Tijdens de bijeenkomsten werd een transversale collectieve reflectie georganiseerd die zowel ‘zelfevaluatie’ als (zelfverklaarde) ‘good practices’ oversteeg, heersende logica’s in beeld bracht en ook toetste in hoeverre een lerende en kritisch reflectieve visie aanwezig is. 

Door het actief verbinden van onderzoek en de monitoring van de-institutionalisering als transformatie boden de lerende netwerken ook de kans om de reeds vergaarde inzichten van het onderzoek in gesprek te brengen en te verdiepen. De lerende netwerken werden zo ook opgevat als focusgroepen die in het aangehaalde onderzoeksrapport aan bod kwamen.  

Het opzet werd door de aanwezigen erg gesmaakt: het duidelijke kader in de inleiding, het prikkelende thema en de inleiding via recente onderzoeksinzichten hebben de reflectie sterk gevoed.  

De inzichten boden ook inspiratie bij de uitwerking van het programma voor het colloquium van 2025 en de zoektocht naar een verantwoordingspraktijk van ‘levende’ mensenrechten, waarbij burgers met een ondersteuningsnood mede-eigenaar zijn van het ondersteuningsproces. 

De opgebouwde kennis uit de lerende netwerken zal verder verdiept en ontsloten worden om zo verder te bouwen aan een kritische en permanente monitoring van de-institutionalisering als transformatie en mensenrechten in al hun diversiteit. De Lerende Netwerken hebben hierbij een transformatief potentieel dat we graag verder aangrijpen.