©Stad Antwerpen

©Stedelijk metabolisme – copyright H+N+S landscape architects

Circulaire stad

Wereldwijd winnen metropolitane regio’s aan economisch belang. Sociale, ecologische en ruimtelijke uitdagingen zetten het stedelijk systeem onder druk. Steden en stadsregio’s werken daarom aan oplossingen om de veerkracht en leefbaarheid te vergroten. Er liggen uitdagingen op het kruispunt van werk, economie, ondernemerschap, slim materialen- en bodembeheer, natuur in de stad, ruimtegebruik, mobiliteit en logistiek. De zoektocht naar nieuwe en werkbare concepten en praktijken voor de stad van morgen is volop aan de gang. Een van die nieuwe concepten is ‘de circulaire stad’.

Stromen in en rondom de stad, zoals water, mensen, goederen en energie, vormen steeds vaker de basis van het denken over de toekomst van de stad. We beschouwen de stad of stadsregio als een ecosysteem: een complex, uitgestrekt en interactief metabolisme dat onophoudelijk werkt om in de behoeften van zijn bewoners te voorzien. Het concept van de ‘circulaire stad’ streeft ernaar die ‘stofwisseling’ te verbeteren, duurzamer en veerkrachtiger te maken, kringlopen te sluiten.

In ‘Visie 2050’, de langetermijnstrategie voor Vlaanderen, is ‘de transitie naar een circulaire economie’ een van de zeven transitieprioriteiten of structurele veranderingen met een grote impact op de samenleving. In de circulaire economie gaan we efficiënter om met grondstoffen, materialen, energie, water, ruimte en voedsel door kringlopen slim te sluiten. Natuurlijke hulpbronnen worden zo veel mogelijk hergebruikt. De uitwerking van de transitie naar een circulaire economie gebeurt daarom in nauwe samenhang met de andere transities: slim wonen en leven, de sprong maken naar industrie 4.0, levenslang leren en de dynamische levensloopbaan, werk maken van zorg en welzijn 4.0, werken aan een vlot en veilig mobiliteitssysteem, zorgen voor een energietransitie.

Antwerpen als testcase

Antwerpen is bij uitstek een stad van stromen. Het meest in het oog lopend zijn de goederen, de havenactiviteiten en het water. Maar ook lucht, verkeer, sedimenten en afval bewegen doorheen de stad, langs zichtbare en minder zichtbare ruimtelijke knooppunten, met meer of minder impact op mens en milieu. De stad bundelt mensen, bedrijven en maatschappelijke functies op een relatief kleine oppervlakte. De stad is ook een broeiplaats van lef, innovatie en ondernemerschap. Daarom biedt ze het perfecte laboratorium om de circulaire economie op het terrein te testen.

Het onderzoekstraject ‘Antwerpen, de circulaire stad van morgen’ heeft als doel nieuwe inzichten te genereren op het kruispunt van stedelijkheid, circulaire economie en ruimtelijke opgaven in de Antwerpse context. Enerzijds moet het traject de actualisering van het strategisch ruimtelijk structuurplan Antwerpen (afgekort s-RSA) voeden én het beleid in staat stellen om strategisch en operationeel de juiste accenten te leggen in interactie met iedereen die betrokken wil zijn: bedrijven, burgers en organisaties. Anderzijds kan Antwerpen een testcase zijn om te onderzoeken hoe we op grotere, stadsregionale schaal kringlopen kunnen sluiten en evolueren naar duurzame, circulaire steden. 

Eén onderzoekstraject, twee opdrachten

Het gehele onderzoekstraject omvat twee afzonderlijke onderzoeksopdrachten met vele producten en tussenstappen, zoals het samenbrengen en analyseren van data, de mapping van stromen, de opmaak van selectie- of potentiekaarten, de ontwikkeling van scenario’s en circulaire strategieën, ontwerpend onderzoek en het zoeken naar pilootprojecten. De onderzoekers formuleren ten slotte aanbevelingen voor beleid, op basis van actiepunten, mogelijke pilootprojecten en suggesties naar procesvoering en governance om de regio maximaal te laten inspelen op de kansen voor de circulaire economie en voor het optimaliseren, afstemmen, sluiten, etc van stedelijke stromen.

Een eerste onderzoeksopdracht ‘Metabolisme van Antwerpen, stad van stromen’ gaat in op de vraag hoe onder meer goederen, biomassa, afval, energie, mensen, lucht en data in en rond de stad Antwerpen bewegen. Hoe beïnvloeden deze stromen de levenskwaliteit en welke fysieke, directe en indirecte relaties bestaan er in ruimtelijke zin? Waar liggen de meeste opportuniteiten? Hoe kan dit inzichtelijk en bruikbaar gemaakt worden en richting geven aan beleid en maatschappelijke betrokkenen? Het analyseren, begrijpen en leren gebruiken van het concept ‘metabolisme van de stad’, zijn structuur, het ecosysteem in brede zin en de tekortkomingen en sterke punten ervan, geeft concrete aanknopingspunten voor een veerkrachtiger stad. Deze eerste onderzoeksopdracht moet kennis opleveren en opgaven formuleren voor een tweede opdracht van ontwerpend onderzoek naar potentiële transities.

Een tweede onderzoeksopdracht, die zal kaderen binnen het samenwerkingsverband en het platform voor ontwerpend onderzoek ‘LABO RUIMTE’, bouwt verder op de resultaten van de eerste opdracht en onderzoekt de concrete potenties voor ruimtelijke transities vanuit dit metabolisch denken voor de stadsregio Antwerpen: het sluiten of beter afstemmen en verknopen van kringlopen, het beter en duurzamer functioneren van het metabolisme van de stadsregio. Via ontwerpend onderzoek, in een open dialoog met partners en stakeholders en wars van sectorale en administratieve grenzen, worden mogelijke transities op langere termijn verkend. 

Antwerpen, circulaire stad van morgen

Het multidisciplinaire onderzoeksproject ‘Antwerpen, circulaire stad van morgen’ brengt de stromen van het stedelijk metabolisme in kaart en onderzoekt hoe we in de stadsregio Antwerpen kunnen evolueren naar een circulaire stad.

Alliantie
  • Team Vlaams Bouwmeester
  • Ruimte Vlaanderen
  • OVAM
  • Stad Antwerpen
  • Havenbedrijf Antwerpen NV
Fasering
  • Onderzoeksopdracht 1: ‘Metabolisme van Antwerpen, stad van stromen’, september 2016 tot mei 2017
  • Onderzoeksopdracht 2: ‘Circulaire transitie in de stad’
Links
Gerelateerde items