Info Labo Ruimte

Labo Ruimte is een open samenwerkingsverband tussen het Team Vlaams Bouwmeester en Ruimte Vlaanderen. Afhankelijk van de specificiteit van de onderzoeksprojecten wordt deze samenwerking strategisch uitgebreid met geëngageerde administraties, experts, relevante organisaties en actoren uit het veld. De ambitie van Labo Ruimte is het voorzien van een ‘vrije onderzoeksruimte’ waarbinnen beleidsvoorbereidende thema’s met een ruimtelijke impact opgestart en getest worden. Labo Ruimte gebruikt daartoe de techniek van ‘ontwerpend onderzoek’.

Koppelingen in plaats van sectorale ruimteclaims

In zijn ambitienota drukte de Vlaams Bouwmeester de wens uit om te werken aan de ontwikkeling van ruimtelijke en architecturale scenario’s voor Vlaanderen, om deze regio ook op vlak van ruimtelijke kwaliteit internationaal op de kaart te zetten. De in de ambitienota geformuleerde intuïtie dat er in Vlaanderen een aantal identiteitsvolle ruimtes – op regionale schaal en grensoverschrijdend - , gebieden met een potentieel sterke uitstraling en internationale herkenbaarheid, te herkennen zijn, vormde mee de basis voor de later gelanceerde onderzoeken. 

Vanuit die intuïtie en omdat we ons op een scharnierpunt bevinden in de ruimtelijke ontwikkeling – het in opmaak zijnde Beleidsplan Ruimte Vlaanderen – werd begin 2013 Labo Ruimte, een open samenwerkingsverband tussen Team Vlaams Bouwmeester en Ruimte Vlaanderen, op poten gezet dat vanuit een grotere schaal – De Eurodelta, stroomgebied van Rijn, Maas en Schelde – en vanuit een langetermijnperspectief – tot 2100 – onderzoek doet naar die Vlaamse ruimte. 

Het ontwerpend onderzoek dat gelanceerd wordt binnen Labo Ruimte vertrekt vanuit het idee dat we op zoek moeten naar een cultuuromslag in het ruimtelijk (en algemeen) beleid. Van een voortdurend conflict om de schaars beschikbare ruimte, waarbij vele sectoren claims leggen op die ruimte, moeten we naar een beleid dat winsten probeert te boeken door koppelingen te leggen tussen de maatschappelijke uitdagingen binnen die verschillende sectoren.

Een eerste aanzet in deze manier van denken, en hiermee de aanloop naar Labo Ruimte, was ‘The Ambition of the Territory’, de bijdrage voor de Architectuurbiënnale van Venetië in 2012, in samenwerking met het Vlaams Architectuurinstituut. ‘The Ambition of the Territory’ identificeerde een aantal ‘metropolitane territoria’ - met elk een specifieke historiek , ontwikkeling en gebruik van het landschap -, maar probeerde ook bloot te leggen hoe we de ruimte vandaag gebruiken en administratief opdelen via hygiënisch van elkaar onderscheiden bestemmingen, terwijl in realiteit alles heel erg met elkaar verweven blijkt te zijn. De tentoonstelling in Venetië werd hernomen in deSingel en vormde ook de aanzet voor een reeks workshops en een debat in deSingel, dat actoren verenigde rond een nieuwe kijk op Vlaanderen, ‘Vlaanderen als Ontwerp’.

Labo Ruimte

Leerproces voor partnerschap en coalities

Van een samenwerking met Ruimte Vlaanderen, met als onderliggende doelstelling het voeden van het nieuwe Beleidsplan Ruimte Vlaanderen, is Labo Ruimte geëvolueerd naar een breder en meer open samenwerkingsverband, dat relevante maatschappelijke partners samenbrengt rond beleidsvoorbereidende thema’s met een ruimtelijke impact.

Voor en bepaald gebied en vanuit een specifieke maatschappelijk-ruimtelijke urgentie – de nood aan een energietransitie, een veranderend klimaat en de zeespiegelstijging, het inspelen op de vitale functies van open ruimte... – wordt een coalitie van partners binnen overheden of andere maatschappelijke actoren op poten gezet. De onafhankelijke positie en horizontale rol die Team Vlaams Bouwmeester in deze trajecten kan spelen is cruciaal om die partners, met vaak heel verschillende uitgangspunten en als vertegenwoordiger van verschillende belangen, rond de tafel te brengen en het vertrouwen te winnen. Omdat Team Vlaams Bouwmeester geen enkel belang te verdedigen heeft, tenzij het nastreven van ruimtelijke en maatschappelijke kwaliteit, en omdat we via de andere instrumenten (Open Oproep, Pilootprojecten, Advies) ervaring hebben opgebouwd in het mee aansturen van processen en het definiëren, uitdagen en aanscherpen van vraagstellingen en ambities, is de Vlaams Bouwmeester goed gepositioneerd om in dergelijke coalities de rol van mediator op te nemen, op zoek naar mogelijke koppelingen.

Labo Ruimte heeft een verrijkende beleidsmatige uitkomst voor ogen, maar een onderliggende doelstelling is ook het werken aan capacity building – voor overheden, praktijk en maatschappij – en het voorzien van de nodige vrijheid om op een andere wijze naar ruimtelijke beleidsvraagstukken te kijken. Labo Ruimte is daarom bovenal ook een leerproces, bevindt zich in continue ontwikkeling. Om de werking van Labo Ruimte als laboratorium voor nieuwe inzichten en instrumenten te garanderen, is het van belang steeds een kritische blik te behouden. Externe input of reflectie die dit leerproces kan voeden is steeds welkom. 

Ontwerpend Onderzoek

Verscheidene studies werden reeds gelanceerd binnen het kader van Labo Ruimte. ‘Metropolitaan Kustlandschap 2100’ onderzoekt de ontwikkelingsmogelijkheden van de kust tot 2100 in het kader van een veranderend klimaat en socio-economische context. ‘Energielandschappen’ gaat op zoek naar strategieën die op een duurzame en innovatieve wijze hernieuwbare energie kunnen integreren in ons landschap.  Als vervolg hierop zal ‘Atelier Diepe Geothermie’  onderzoeken hoe de interactie tussen diepe geothermie en het landschap bepalend kan zijn voor de ontwikkeling van een kwalitatieve en duurzame leefomgeving. ‘Metropolitan Landscapes’ verkent samen met de bevoegde partners van het Brussels Gewest de sturende rol van ‘open ruimte’ voor het metropolitane gebied van Brussel en hinterland. ‘Lage Landen 2030-2100’, in samenwerking met Nederland, is een gezamenlijke verkenning van ruimtelijke potenties en metropolitane condities op lange termijn.

Partners

Tot op heden werden samenwerkingen opgezet met Ruimte Vlaanderen, het Departement Mobiliteit en Openbare Werken (MOW), het Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK), de Vlaamse Landmaatschappij (VLM), het Vlaams Energieagentschap (VEA), de Vlaamse Instelling voor Technologie en Onderzoek (VITO), Brussel Stedelijke Ontwikkeling (BSO), Leefmilieu Brussel (BIM), de Brusselse Bouwmeester (bMa), het Nederlandse Ministerie voor Infrastructuur & Milieu (I&M), het Nederlandse College van Rijksadviseurs (CRA).